Geçtiğimiz referandum dönemi sırasında zihnime hücum eden Ahmet Cevdet Paşa; anılması, anlanması, yad edilmesi gereken, son devrin çok yönlü en büyük alimlerinden olan büyük kafalardan birisi. 1823 senesinde şimdi Bulgaristan sınırlarında bulunan Lofça eyaletinde dünyaya geldi. Babası Hacı İsmail ağa bölgenin ileri gelenlerinden ve mebuslarından. Annesi, dedesi ve aile büyükleri soylu ailelerden gelen ve yüksek mevkilerde icraat gösteren insanlar. Böyle bir aile ortamında dünyaya gelmiş olması eğitiminin daha ilk günlerden yüksek kalitede olmasını sağlamıştır. 1839 da eğitimini daha ileri seviyelere taşıyabilmek için İstanbul’a gelen Cevdet paşa hayatının geri kalanını burada geçirmiştir.
Tarih, dilbilimi, yönetim, hukuk, edebiyat ve dini konularda yüksek ilme sahip Cevdet paşa bu alanlarda birçok eser kaleme almıştır. Referandumla konuya başlayınca bu yazının bahsi hukuk olacak olsa da; Cevdet paşanın her bir eseri kitaplık çapta değerlendirme yapılabilecek eserlerdir.
İslam devletlerinde olduğu gibi Osmanlıda da kuruluşundan itibaren hukuk; Kur’an, Sünnet ve bunlara bağlı verilmiş olan içtihatlarla tatbik ediliyordu. Ancak tanzimat dönemiyle beraber birçok alanda olduğu gibi hukuk alanında da yenilikler arandı. Bu sebeple derli toplu ve anlaşılır bir hukuk metni ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Bu ihtiyacın yanı sıra İngiltere fransa gibi devrin büyük devletlerinin bu husustaki baskıları, işi daha da zaruri kılmıştır. Bu ihtiyaçların karşılanması için devrin alimlerinin bir kısmı Fransa’da Napoleon tarafından hazırlanan medeni kanunu kabul etmek eğilimindelerken, Cevdet paşanın da içinde bulunduğu bir takım alimlerse kendi hazırlayacağımız metnin ehemmiyetinden bahsetmişlerdir. Netice itibariyle kendi metnimizi hazırlamak kararı verilmiş; Ahmet Cevdet Paşa başkanlığında, devrin büyük din ve hukuk alimlerinden oluşan Mecelle-i Ahkam-ı Adliye Heyeti kurulmuştur.
Mecelle, İslama muhattab anlayışla oluşturulmuş ve tatbik alanı bulabilmiş son eserdir. Mecelle bir heyet tarafından oluşturulmuş olsa da, mecellenin müellifi Cevdet Paşadır demek çokta yanlış olmaz zira; cilt cilt yayınlanan bu eser Cevdet Paşanın heyette yer almadığı dönemlerinde çıkarttığı nüshalarda başarısız bulunmuştur.
Mecelle anayasası bittiği zaman yukarıda bahsedilen ihtiyaçları karşılayacak özelliklere sahip olmanın yanı sıra; eserin başında bulunan temel kaideler bölümündeki 100 maddelik kısım dünya hukuk kaidelerinin belirlenmesinde etkili olmuştur(Beraet-i zimmet asldır maddesi- Aksi kanıtlanana kadar herkes masumdur ilkesinin doğuşuna yol açmıştır misalen). Mecellenin temel kaideler kısmı Fransızların en yüksek nişanı olan Lejyon Donör madalyasına layık görülmüştür. Ancak bu nişana layık görülmesi en baştaki fikir ayrılığından kaynaklı muhaliflerinin saldırılarına engel olamamıştır. Fransız anayasasını isteyenler en yüksek Fransız nişanının layık görüldüğü eseri beğenmemektedirler.
Ahmet Cevdet paşanın mecelleyle alakalı bir tesbitiyle birlikte, Paşayı ve eseri Mecelleyi anmayı noktalayalım. “ Avrupa’da en iptidai hukuk eseri Roma hukukudur. Avrupa hukukunun temelini oluşturur ve İstanbullu bir heyet tarafından oluşturulmuştur, ancak Mecelleyle karşılaştırılamaz. Buda İstanbullu bir heyet tarafından oluşturulmuş ancak Şeriat-ı Garradan alınmıştır. İkisi arasında yapılacak bir mukayese insanlığın kaç adım attığının ölçütüdür”
